Taraf teşkili mümkün olmayan davalar ve maktu harç

Mahkemeye bir dava açtığınızda devlet bu hizmet karşılığında yargı harcı alır. Harcın bir kısmı davanın değerine göre hesaplanır, bir kısmı ise sabit bir tutardır. Harçlar Kanunu, bazı davalarda değeri ne olursa olsun yalnızca sabit tutarda harç alınmasını öngörür. Bunlardan biri de taraf teşkili mümkün olmayan davalardır. Bu yazıda kavramın ne anlama geldiğini, neden sabit harca bağlandığını ve uygulamada nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyoruz.

Nispi harç ve maktu harç

Yargı harçları Harçlar Kanunu’na ekli (1) sayılı Tarife’de düzenlenir. Karar ve ilam harcı iki şekilde alınır:

• Nispi harç: Konusu belli bir değerle ilgili davalarda, esas hakkında karar verilirse anlaşmazlık konusu değer üzerinden binde 68,31 oranında alınır. Örneğin 100.000 TL’lik bir alacak davası kabul edilirse karar ve ilam harcı 6.831 TL olur.
• Maktu harç: Davanın değerinden bağımsız, her yıl yeniden belirlenen sabit bir tutardır.

Harç	2026 tutarı
Asliye mahkemelerinde başvurma harcı	732,00 TL
Sulh mahkemelerinde başvurma harcı	335,20 TL
Maktu karar ve ilam harcı (asliye ve sulh mahkemeleri)	732,00 TL
Nispi karar ve ilam harcı	Değerin binde 68,31’i

Tarife, maktu karar ve ilam harcı alınacak kararları şöyle sayar: nispi harç kapsamı dışında kalan davalar, taraf teşkiline imkân bulunmayan davalarda verilen esas hakkındaki kararlar ve davanın reddi kararları.

Taraf teşkili ne demek?

Bir davada taraf teşkili, davacının karşısında bir davalının bulunması ve bu kişinin yargılamaya usulüne uygun olarak katılmasının sağlanmasıdır. Çekişmeli bir davada hâkim, iki tarafın iddia ve savunmasını dinleyerek bir uyuşmazlığı çözer. Davalıya dava dilekçesi tebliğ edilmeden ve ona savunma hakkı tanınmadan yargılamaya devam edilemez.

Bazı işlerde ise ortada kimseye karşı ileri sürülen bir hak iddiası yoktur. Kişi mahkemeden yalnızca bir durumun tespit edilmesini ya da hukuken gerekli bir işlemin yapılmasını ister. Bu işlerde gösterilebilecek bir karşı taraf bulunmadığı için taraf teşkili de mümkün değildir. Uygulamada bunlara hasımsız davalar da denir.

Hangi davalar bu kapsama girer?

Taraf teşkili mümkün olmayan işlerin büyük kısmı, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 382. maddesinde sayılan çekişmesiz yargı işleridir. Kanun bunları, ilgililer arasında uyuşmazlık bulunmayan ya da hâkimin kendiliğinden harekete geçtiği işler olarak tanımlar. Başlıca örnekler:

• Mirasçılık belgesi (veraset ilamı) verilmesi
• Gaiplik kararı verilmesi
• Mirasın reddi beyanının tespit ve tescili
• Terekenin korunması için önlem alınması ve resmî defter tutulması
• Vasi ya da kayyım atanması gibi vesayet işleri
• Ergin kılınma

Bu işlerin her birinde mahkeme bir kişiyi diğerine karşı haklı ya da haksız bulmaz; bir hukuki durumu tespit eder ya da bir koruma önlemi alır.

Neden maktu harç alınıyor?

Kanun koyucu bu hükmün gerekçesini ayrıca açıklamamıştır. Ancak sebep, tarifenin kendi yapısından açıkça anlaşılmaktadır:

1. Nispi harç bir uyuşmazlık değeri gerektirir. Tarife nispi harcı “anlaşmazlık konusu değer” üzerinden hesaplar. Hasımsız işte iki taraf arasında paylaşılamayan bir değer yoktur. Mirasçılık belgesinde mahkeme terekeyi kimseye vermez; yalnızca kimlerin mirasçı olduğunu tespit eder. Terekenin değeri milyonlarca lira olsa bile mahkemenin bu değer üzerinde çözdüğü bir anlaşmazlık bulunmaz.
2. Harç kaybeden tarafa yüklenemez. Çekişmeli davalarda nispi harç, yargılama gideri olarak sonunda haksız çıkan tarafa yüklenir. Hasımsız işte kaybeden bir karşı taraf olmadığı için harcın tamamını başvuran öder. Değere bağlı yüksek bir harç, yalnızca hakkını tespit ettirmek isteyen kişiyi cezalandırmak anlamına gelirdi.
3. Bu kararlar kamu düzenine de hizmet eder. Mirasçıların belli olması, gaibin mallarının korunması ve sicillerin doğru tutulması yalnızca başvuranın değil herkesin yararınadır. Bu nedenle başvuruyu caydıracak bir harç yükü istenmez.

Tek taraflı görünen her dava hasımsız değildir

Bir davanın hasımsız sayılması için davacının kimseyi davalı göstermemesi yetmez; hukuken gösterilebilecek bir davalının bulunmaması gerekir. Kanun bir davalı gösterilmesini arıyorsa dava çekişmeli niteliktedir.

Örneğin tapuda kayıtlı olmayan bir taşınmazın olağanüstü zamanaşımıyla kazanılması için açılan tescil davasında, ilk bakışta karşı taraf yokmuş gibi görünür. Oysa Türk Medeni Kanunu’nun 713. maddesine göre bu dava Hazineye ve ilgili kamu tüzel kişilerine karşı açılır. Yani taraf teşkili mümkündür ve zorunludur. Davalı gösterilmeden açılan bu tür davalarda mahkeme önce taraf teşkilini sağlar; harç da davanın niteliğine göre belirlenir.

Harçla ilgili bilinmesi gereken diğer kurallar

• Peşin harç: Nispi karar ve ilam harcının dörtte biri dava açılırken peşin ödenir; kalanı karardan sonra tamamlanır (Harçlar Kanunu md. 28).
• Eksik harç: Harç ödenmeden ya da eksik ödenerek açılan davada mahkeme, eksiğin tamamlanması için süre verir. Harç tamamlanmadıkça sonraki işlemler yapılmaz (Harçlar Kanunu md. 30–32).
• Davadan feragat, kabul ve sulh: Bunlar ilk duruşmada gerçekleşirse karar ve ilam harcının üçte biri, daha sonra gerçekleşirse üçte ikisi alınır (Harçlar Kanunu md. 22).
• Davanın reddi: Dava reddedilirse, değeri ne olursa olsun karar ve ilam harcı maktu olarak alınır.
• Adli yardım: Harç ve yargılama giderlerini ödeme gücü bulunmayan kişiler, iddiaları açıkça dayanaktan yoksun değilse adli yardım talep edebilir (HMK md. 334).

Dayanak: 492 sayılı Harçlar Kanunu md. 22, 28, 30–32 ve (1) sayılı Tarife; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu md. 334 ve 382; 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu md. 713; Harçlar Kanunu Genel Tebliği (Seri No: 98), RG 31.12.2025.